در ویژهبرنامه «ایرانِ جان» که با هدف معرفی ظرفیتهای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی استان آذربایجان شرقی برای مخاطبان سراسر کشور از رسانه ملی پخش شد، دکتر مینو قرهبگلو، عضو هیئت علمی و معاون پژوهش، کارآفرینی و فناوری دانشگاه هنر اسلامی تبریز، به تبیین مفهوم هویت فرهنگی و جایگاه تاریخی تبریز در شکلگیری تمدن و فرهنگ ایران پرداخت.
وی در ابتدای این گفتوگو با بیان اینکه هویت فرهنگی مفهومی چندلایه و پویاست، اظهار کرد: آنچه از یک شهر در نگاه نخست دیده میشود، جلوههای بیرونی هویت، مانند معماری، آثار هنری، صنایعدستی و دیگر محصولات فرهنگی است؛ اما حقیقت هویت در لایههای عمیقتری نهفته است. اندیشهها، ارزشها، آیینها، سنتها و شیوه زیست مردمی که در طول تاریخ بستر شکلگیری این آثار را فراهم کردهاند، جوهره اصلی هویت فرهنگی را میسازند و همین لایههای بنیادین هستند که باید تداوم و استمرار یابند.
دکتر قرهبگلو با تأکید بر اینکه کالبد معماری در گذر زمان ناگزیر دستخوش تغییر میشود، افزود: آنچه باید حفظ شود، صرفاً فرم و ظاهر بناها نیست، بلکه روح فرهنگی و نظام ارزشیای است که معماری از دل آن شکل گرفته است. اگر این بنیانهای فرهنگی زنده بمانند، معماری نیز میتواند در هر دوره، متناسب با نیازهای زمان، هویت خود را بازآفرینی کند.
وی در ادامه، «تحولآفرینی» را از ویژگیهای متمایز تبریز در تاریخ ایران دانست و گفت: تبریز شهری است که همواره منشأ تحول بوده است؛ تحولی که تنها به عرصه معماری محدود نمیشود، بلکه در ادبیات، هنر، اندیشه، آموزش و تحولات اجتماعی نیز نمود یافته است. این ویژگی را میتوان در ارتباط با موقعیت جغرافیایی و تاریخی تبریز نیز مورد توجه قرار داد؛ شهری که به واسطه قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم و همجواری با قلمرو عثمانی، همواره با فرهنگها، اندیشهها و جریانهای فکری گوناگون در ارتباط بوده است.
معاون پژوهش، کارآفرینی و فناوری دانشگاه هنر اسلامی تبریز تصریح کرد: جوامع در مواجهه با اندیشهها و جریانهای جدید معمولاً با دو رویکرد مواجه میشوند؛ یا با تعصب در برابر تغییر مقاومت میکنند و یا بدون توجه به هویت خود، به تقلید از دیگران روی میآورند. تجربه تاریخی تبریز نشان میدهد که این شهر نه در جمود متوقف شده و نه به تقلید صرف روی آورده است؛ بلکه تغییر را پذیرفته، آن را با فرهنگ بومی درآمیخته و به شکلی خلاقانه بازتولید کرده است. از این منظر، در تاریخ تبریز میتوان همزمان ریشهداری فرهنگی و پویایی و نوآوری را مشاهده کرد.
وی با اشاره به نسبت میان گذشته و آینده شهر خاطرنشان کرد: هویت تبریز تنها در ریشههای تاریخی آن خلاصه نمیشود؛ همانقدر که ریشهداری اهمیت دارد، نوگرایی نیز بخشی از هویت این شهر است. اگر در مقاطعی از تاریخ، ظرفیت نوآورانه تبریز کمتر دیده شده باشد، رسالت امروز جامعه، دانشگاه، هنرمندان و مدیران فرهنگی آن است که مسیر درست را بشناسند و با تکیه بر بنیانهای اصیل فرهنگی، زمینه احیای هویت معاصر تبریز را فراهم آورند.
دکتر قرهبگلو در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع معرفی ظرفیتهای تبریز و آذربایجان شرقی پرداخت و اظهار داشت: شناساندن یک شهر تنها با معرفی بناهای تاریخی، تندیسها، آثار معماری و جاذبههای گردشگری محقق نمیشود؛ بلکه سرمایه انسانی نیز از مهمترین داراییهای هر شهر به شمار میرود. اگر امروز از مفاخر و مشاهیر تبریز سخن میگوییم، باید توجه داشته باشیم که آنان پیش از هر چیز، انسانهای اثرگذار زمانه خود بودند؛ افرادی که با هویت، خلاقیت و اندیشه، توانستند بر جامعه خود تأثیر بگذارند. از این منظر، توجه به سرمایه انسانی و فراهم کردن زمینه برای ظهور و اثرگذاری نسل جدیدی از افراد خلاق و جریانساز، بخشی مهم از مسیر آینده تبریز است.
وی در جمعبندی این گفتوگو با تأکید بر ضرورت پیوند میان میراث فرهنگی و توسعه معاصر اظهار کرد: تبریز باید در عین حفظ ریشهها و بنیانهای هویتی خود، بتواند این میراث را به بستری برای خلق، نوآوری و شکلدادن به آینده تبدیل کند. هویت فرهنگی زمانی میتواند تداوم یابد که صرفاً به گذشته تعلق نداشته باشد، بلکه در زندگی امروز و در تجربههای فرهنگی، هنری و اجتماعی نسلهای جدید نیز بازتولید شود. از این منظر، شناخت میراث تاریخی تبریز، حفظ جوهره فرهنگی آن و فراهم کردن زمینه برای نوآوری و تحول، میتواند زمینهساز تداوم نقش این شهر به عنوان یکی از کانونهای مهم فرهنگ، هنر و اندیشه در ایران باشد.
📍 روابط عمومی و امور بینالملل
دانشگاه هنر اسلامی تبریز
